Hoofdopdracht behouden; orde van grootte over acht tot twaalf jaar.
STAATSCONCEPT C01 · UITVOERINGSSCENARIO V1.0
StatOS-60. De statistiek behouden.
Drie vaste bestuurders bewaken gezag en onafhankelijkheid. Een AI-native productiedienst automatiseert per keten met 57 zichtbare uitvoerings-FTE-equivalenten. Leveranciers, gedeelde diensten en tijdelijke specialisten tellen mee binnen de zestig.
PUBLIEKE PROJECTROUTE · VERSIE 3
Van analyse naar uitvoeringswerkbank.
Deze route bevat de nulmeting, het 60-FTE-doelmodel, de interactieve Control Tower, het pilot- en risicodossier, de wetsroute en alle primaire bronnen.
S0–S4 scenario’sExacte 60-FTE-capaciteitskaartWaarschuwing voor verborgen arbeidInteractieve ketensimulatie6 wetgevingssporenHarde migratiepoorten
Open de interactieve simulatieBEWIJSLABELS
Ieder getal vertelt wat het wél en niet bewijst.
- FEIT
- Rechtstreeks herleidbaar tot een primaire of officiële bron.
- AFLEIDING
- Een zichtbare rekensom of gevolgtrekking uit feiten.
- AANNAME
- Nog te toetsen invoer voor de businesscase of het doelmodel.
- SCENARIO
- Een mogelijke toekomst, geen voorspelling of toezegging.
- AMBITIE
- De gewenste richting waarvan haalbaarheid nog moet worden bewezen.
FEIT · NULMETING 2025
Geen rapportenfabriek. Een volledige statistische keten.
Het CBS verzamelt bronnen, bevraagt burgers en bedrijven, bewaakt methoden en geheimhouding, publiceert, levert aan Europa en houdt kritieke infrastructuur beschikbaar. Automatisering moet die hele keten dragen.
1.983gemiddelde interne FTE in 2025
€264,7 mlnintegrale kosten statistiekprogramma
5.880StatLine-tabellen
668 mlnopen-dataqueries
99,6%Eurostat-leveringen op tijd
2.707secundaire databronnen
1,1 mlnbedrijfsvragenlijsten
2,1 mlnvragenlijsten voor personen en huishoudens
71.722interviews
16.031handhavingsdossiers
174bezwaren
8.000microdatabestanden
Bron: CBS Jaarverslag 2025.
FEIT + SCENARIO · GEEN PUBLIEKE TOEZEGGING
Vijf modellen. Iedere medewerker blijft in beeld.
Alle arbeid telt mee: intern, leveranciers, consultants, shared services en werk dat naar andere overheden verschuift. Alleen S0 is een feitelijke referentie. S3 is een migratiefase; S4 is het gekozen eindontwerp. Verdwenen statistiek is geen automatiseringswinst.
| Model | Totale arbeid | Exploitatie | Bruto besparing | Oordeel |
|---|---|---|---|---|
| FEITS0 · Feitelijke nulmeting 2025 | 1.983 gemiddelde interne FTE plus externe arbeid | €264,7 mln | — | Referentie; geen toekomstscenario. |
| SCENARIOS1 · Beheerste hervorming | 600–800 totale FTE-equivalenten | €160–205 mln | €60–105 mln bruto per jaar | Mogelijk eerder bereikbaar; nog te bewijzen. |
| SCENARIOS2 · Technisch minimumscenario | 450–650 totale FTE-equivalenten | €120–175 mln | €90–145 mln bruto per jaar | Strenge ondergrenshypothese; alleen na bewijs per keten. |
| SCENARIOS3 · AI-fabriek in gecontroleerd dubbelbedrijf | 180–300 totale FTE-equivalenten | €105–145 mln | €120–160 mln bruto per jaar | Migratiefase; oude en nieuwe ketens bestaan tijdelijk naast elkaar. |
| SCENARIOS4 · StatOS-60 na Nederlandse én EU-hervorming | 3 vaste bestuurders + 57 zichtbare uitvoerings-FTE-equivalenten | circa €94,8–95 mln | circa €169,9–170 mln bruto per jaar | Gekozen doelmodel; exact 60 totale FTE-equivalenten, nog te bewijzen. |
Over acht tot twaalf jaar, inclusief dubbelbedrijf, wetsroute, cyber, sociaal beleid en reserve.
Indicatieve band, afhankelijk van transitiesnelheid, werkelijke kosten en bewezen besparing.
SCENARIO S4 · STATOS-60
Zestig betekent werkelijk zestig.
Drie vaste gezagsdragers dragen eindverantwoordelijkheid voor statistiek en methode, assurance en rechten, en operatie en continuïteit.
Hun bevoegdheden, vervanging en functiescheiding worden in de Wet op het CBS vastgelegd.Zichtbare specialisten voeren methode, bronnen, technologie, assurance, publicatie, bedrijfsvoering en continuïteit uit.
Interne, externe en toegerekende arbeid plus alle niet-arbeidskosten blijven geconsolideerd en openbaar controleerbaar.Publieke formulering: “3 besturen; 57 voeren uit.” Het getal is geen ontslagdatum of kwaliteitsplafond, maar een te bewijzen operationele hypothese.
AANNAME · EXACTE CAPACITEITSVERDELING
Acht functies. Samen exact zestig FTE-equivalenten.
Externe uren, shared services, tijdelijke experts en veldwerk vallen binnen deze telling. Alleen zuiver schaalbare machinecapaciteit wordt als techniek geboekt.
Wettelijk bestuur
Methode en publicatie, rechten en assurance, technologie en continuïteit.
Domeinmethodologie
Zes brede domeinen, definities, schatters, revisies en onzekerheidsduiding.
Bronnen en registers
Datacontracten, registerkwaliteit, respons, handhaving en bronconflicten.
AI-platform, SRE en cyber
Productiestraten, agentruntime, observability, herstel en beveiliging.
Kwaliteit, privacy en modelassurance
Onafhankelijke herberekening, geheimhouding, modelrisico en audit.
Publicatie, Eurostat en gebruikers
StatLine, API, SDMX, toegankelijkheid, archief en complexe vragen.
Bedrijfsvoering en continuïteit
Begroting, inkoop, contracten, HR, juridische zaken en leveranciers-exit.
Specialistische reserve
Piekbelasting, veldwerk, crisisstatistiek, red-team en methodereview.
AMBITIE · DOELMODEL
Een statistiekstelsel dat zichzelf kan reconstrueren.
Geen verzameling losse AI-bots, maar een versioneerbaar productiestelsel waarin iedere bron, transformatie, vrijgave en correctie terug te vinden is.
- 01
Bronnenregister
Per variabele: eigenaar, bevoegdheid, doelbinding, kwaliteit, ritme en escalatiepad.
- 02
Registry-first data-inname
Machineleesbare datacontracten; enquêtes blijven waar registers inhoudelijk of representatief tekortschieten.
- 03
Onveranderbare ruwe data
Brondata append-only, gehasht en gedateerd; iedere transformatie blijft herleidbaar.
- 04
Statistische bouwstraten
Versioneerbare stappen voor koppeling, imputatie, weging, correctie, aggregatie, revisie en onzekerheid.
- 05
AI als assistent
Agents stellen code, tests, metadata en uitleg voor; zij bepalen nooit zelfstandig methode of publicatiemoment.
- 06
Onafhankelijke validatie
Productie- en validatiecode zijn gescheiden, met golden datasets, bronbreukdetectie en vintagevergelijking.
- 07
Geheimhoudingspoort
Zero trust, minimale rechten, disclosure-control, querybudgetten, logging en heridentificatietests.
- 08
Reproduceerbare publicatie
Eén gecontroleerde versie voedt StatLine, open data, SDMX, Eurostat, nieuws en archief.
- 09
Continuïteit en verantwoording
Herstelomgeving, 24/7 incidentrespons, auditsporen, modelregister en openbaar wijzigingslog.
INTERACTIEVE SIMULATIE · GEEN CBS-DATA
StatOS Control Tower.
De gemodelleerde standaardstroom draait; één trendbreuk wacht op menselijk oordeel.
Normale democyclussynthetische cyclus 1
Wat gebeurt er als de keten breekt?
De simulatie toont welke stappen stoppen, wachten of opschalen en welk menselijk besluit nodig blijft.
PROCESBEWAKING
Van register tot Eurostat.
11 van 11 processen zichtbaar.
P-01Bronnen
Registerleveringen ontvangenAG-01 · ontwerpdoel 99% autonoom
P-02Bronnen
Schema en bronkwaliteit validerenAG-01 · ontwerpdoel 96% autonoom
P-03Productie
Koppelen en classificerenAG-02 · ontwerpdoel 94% autonoom
P-04Methode
Imputeren, wegen en aggregerenAG-02 · ontwerpdoel 92% autonoom
P-05Kwaliteit
Trend- en realiteitsbreuk toetsenAG-03 · ontwerpdoel 88% autonoom
P-06Assurance
Onafhankelijk herberekenenAG-04 · ontwerpdoel 91% autonoom
P-07Rechten
Geheimhouding en privacy toetsenAG-05 · ontwerpdoel 97% autonoom
P-08Publicatie
Releasepakket samenstellenAG-06 · ontwerpdoel 95% autonoom
P-09Publicatie
StatLine en API publicerenAG-06 · ontwerpdoel 98% autonoom
P-10Europa
SDMX aan Eurostat leverenAG-06 · ontwerpdoel 97% autonoom
P-11FinOps
Auditspoor en kosten boekenAG-08 · ontwerpdoel 100% autonoom
AI-AGENTREGISTER
Geen vrije bots. Acht begrensde rollen.
Source Contract Agent
Schema, volledigheid, kwaliteit en leveringsafspraken controleren.
Method Compiler
Goedgekeurde methoden omzetten naar code, tests en documentatie.
Reality Break Agent
Trendbreuken onderzoeken zonder zelf werkelijkheid of fout vast te stellen.
Validation Twin
Productie onafhankelijk herberekenen en afwijkingen zichtbaar maken.
Privacy Guard
Disclosure-control en heridentificatierisico vóór vrijgave toetsen.
Release Orchestrator
Eén gecontroleerd pakket naar StatLine, API, nieuws en Eurostat brengen.
Security & Recovery
Dreigingen begrenzen, herstelpunten bewaken en herstelbaarheid testen.
Hidden Labour & FinOps
Externe uren, gedeelde capaciteit en techniek volledig toerekenen.
CAPACITEITSKAART · EXACT 60
Iedere menselijke rol blijft zichtbaar.
01Wettelijk bestuur
3 FTE02Domeinmethodologie
10 FTE03Bronnen en registers
8 FTE04AI-platform, SRE en cyber
14 FTE05Kwaliteit, privacy en modelassurance
7 FTE06Publicatie, Eurostat en gebruikers
6 FTE07Bedrijfsvoering en continuïteit
7 FTE08Specialistische reserve
5 FTESYNTHETISCH BEWIJSSPOOR
Recente demo-gebeurtenissen
Validation Twin bevestigt de synthetische referentierun.
DEMO-004Gesimuleerde disclosure-test doorstaat de ingestelde grens.
DEMO-003Trendbreuk doorgestuurd voor inhoudelijk oordeel.
DEMO-002FEIT + AFLEIDING · HUIDIGE JURIDISCHE GRENS
De wet is hervormbaar. De functie verdwijnt niet door een wetszin.
Statistische taak
CBS moet statistisch onderzoek verrichten en resultaten publiceren met behoefte, nauwkeurigheid en volledigheid als maatstaf.
Onafhankelijk gezag
De directeur-generaal bepaalt onafhankelijk methode, inhoud, publicatiemoment en timing.
Europese productie
Nederland moet Europese statistieken blijven leveren volgens bindende regels en kwaliteitsrapportages.
Voldoende middelen
De Europese Praktijkcode verlangt voldoende personele, financiële en technische capaciteit.
Geheimhouding en AVG
Statistische gegevens mogen niet herkenbaar worden gepubliceerd; microdata vereisen blijvende waarborgen.
Geen minimum-FTE
De Wet op het CBS noemt geen minimumbezetting, maar alle functionele verplichtingen moeten aantoonbaar worden vervuld.
De Wet op het CBS noemt geen minimumbezetting. S4 wordt daarom functioneel getoetst: onafhankelijkheid, voldoende middelen, kwaliteit, geheimhouding, AVG, microdata en Europese leveringen blijven harde eisen. Arbeid bij een productiedienst, bronhouder of Eurostat blijft altijd toegerekende arbeid binnen de zestig.
SCENARIO · ZES WETGEVINGSSPOREN
Eerst Nederland. Voor StatOS-60 ook Europa.
Nederland kan de nationale opdracht en organisatie aanpassen, maar Europese statistiekverplichtingen niet eenzijdig buitenspel zetten. De termijnen hieronder zijn aannames, geen planningstoezeggingen.
Wet op het CBS, bestuursmodel, bronlevering en rechtsbescherming.
Raamverordening, centrale productie en bindende domeinregimes.
- 01NL
Opdracht en statistische kern
Herformuleer de Wet op het CBS rond een expliciete Europese en nationale kern. Maak per vervallen statistiek zichtbaar welke publieke informatie verdwijnt.
- 02NL
Drie gezagsdragers en productiedienst
Leg bevoegdheden, vervanging en functiescheiding van drie vaste bestuurders vast en wijs een onafhankelijke publieke productiedienst aan.
- 03NL
Machineleesbare bronlevering
Verplicht bronhouders tot schema’s, kwaliteitsniveaus, wijzigingsmeldingen, leveringscontinuïteit en een aantoonbaar escalatiepad.
- 04NL
Microdata, handhaving en bezwaar
Automatiseer standaardcontroles, maar borg menselijke toelating, sanctie, bezwaar, rechtsbescherming en incidentbesluit.
- 05EU
Verordening 223/2009
Onderzoek centrale Europese productie, geharmoniseerde bronlevering en een andere verdeling tussen nationale bureaus en Eurostat.
- 06EU
Domeinverordeningen
Pas productverplichtingen voor onder meer nationale rekeningen, bedrijven, sociale statistiek en prijzen Europees aan.
RISICOREGISTER · V1.0
Automatisering vergroot snelheid én de straal van een fout.
Stille fout op schaal
Eén generieke fout kan veel statistieken tegelijk raken.
BEHEERSING
Gescheiden validatiecode, canary releases en parallelproductie.
Representativiteitsverlies
Registers en digitale enquêtes dekken niet automatisch ieder begrip en iedere groep.
BEHEERSING
Biasmetingen, mixed mode en gericht veldwerk waar nodig.
Heridentificatie
Gekoppelde microdata zijn gevoelig, ook wanneer zij gepseudonimiseerd zijn.
BEHEERSING
Disclosure-tests, minimale rechten, gescheiden sleutels en menselijke escalatie.
Cyber en continuïteit
Een centrale bouwstraat vergroot het concentratierisico.
BEHEERSING
Gescheiden herstelomgeving, chaos-tests, RTO/RPO en 24/7 rooster.
Vendor lock-in
Technische macht en kennis kunnen naar één leverancier verschuiven.
BEHEERSING
Open formaten, reproduceerbare builds, escrow, exitplan en eigen kernkennis.
Kennisverlies
Afbouw kan domeinkennis vernietigen voordat nieuwe productie bewezen is.
BEHEERSING
Pas afbouw na minimaal twee succesvolle parallelcycli en aantoonbare kennisoverdracht.
Politieke beïnvloeding
Methodologische keuzes kunnen in code, infrastructuur of prioriteiten worden verstopt.
BEHEERSING
DG-bevoegdheid, onafhankelijk toezicht en een openbaar wijzigingslog.
Schijnbesparing
Arbeid kan buiten beeld als SaaS, consultancy of shared service terugkomen.
BEHEERSING
Rapporteer interne, externe en toegerekende FTE-equivalenten naast alle niet-arbeidskosten.
AMBITIE · PILOT 18–24 MAANDEN
Drie moeilijke ketens. Vier volledige schaduwcycli.
De bestaande productie blijft wettelijk leidend. De nieuwe bouwstraat draait blind en parallel, minimaal vier volledige productiecycli, met integrale meting van interne én externe arbeid, kosten, privacy, veiligheid en herstelbaarheid.
- 01
Registerdominant
Een periodieke demografische tabel uit stabiele administratieve bronnen.
- 02
Bedrijven en revisie
Een economische indicator met bronwijziging, non-respons, classificatie en revisie.
- 03
Enquêtedominant
Een perceptie- of verwachtingsstatistiek die de grens van digitale representativiteit test.
TOTAALPLAN · ZES FASEN · 8–12 JAAR
Geen personele afbouw vóór het bewijs.
Eerst de volledige inventaris, daarna de gemeenschappelijke statistiekstraat en vervolgens minimaal vier bewezen schaduwcycli. Pas daarna kan per productfamilie oude capaciteit verantwoord worden afgebouwd.
- 000–9 maanden
Mandaat en waarheidstafel
Registreer iedere output, bron, rechtsgrond, EU-deadline, methode, eigenaar en interne of externe euro.
- 016–18 maanden
StatOS-basis en wetsontwerp
Leg de statistische kern, drie gezagsdragers, bronnenregisters en technische spelregels vast.
- 02Jaar 1–3
Gemeenschappelijke AI-statistiekfabriek
Bouw één reproduceerbare productiebasis, Validation Twin, geheimhoudingspoort en volledig auditspoor.
- 03Jaar 2–4
Drie tegengestelde schaduwpilots
Draai register-, bedrijven- en enquêteketens vier volledige cycli parallel met onafhankelijke audit.
- 04Jaar 3–8
Migratie naar 180–300 FTE
Zet oude ketens alleen uit nadat kwaliteit, herstelbaarheid, scope en totale kosten per productfamilie zijn bewezen.
- 05Jaar 7–12
StatOS-60 en driepersoonsbestuur
Toets exact 60 totale FTE-equivalenten onder piekbelasting, incidenten, ziekte, verlof en leveranciersuitval.
AMBITIE · MENSELIJKE EINDVERANTWOORDELIJKHEID
Drie besturen. Zevenenvijftig voeren uit.
StatOS-60 concentreert de vaste eindverantwoordelijkheid, maar verstopt uitvoering nooit in software- of leverancierscontracten.
- Gezagsdrager statistiek: methode, inhoud, programmering en publicatiemoment.
- Gezagsdrager assurance en rechten: validatie, privacy, geheimhouding, audit en bezwaar.
- Gezagsdrager operatie: productie, veiligheid, continuïteit, herstel en leveranciers.
- 57 uitvoerings-FTE-equivalenten blijven zichtbaar; alle externe arbeid valt binnen de totale zestig.
- Ieder product houdt een benoemde menselijke statistisch eigenaar en onafhankelijke validator.
- Een mens kan automatische productie altijd stoppen, terugrollen en reconstrueren.
BRONNENREGISTER · V1.0
De slogan mag scherp. De bewijsvoering niet los.
Er is geen recente CBS-brede Algemene Rekenkamerdoorlichting gevonden naar automatiseringspotentieel of minimumbezetting. Het Rekenkamerkader geldt hier uitsluitend als auditnorm.
- 01CBSOpen bron →
CBS Jaarverslag 2025
Personeel, kosten, productievolumes, kwaliteit, IT, privacy en risico’s.
- 02RijksoverheidOpen bron →
Rijksjaarverslag Economische Zaken 2025
Rijksbegrotingsbijdrage aan het CBS.
- 03Overheid.nlOpen bron →
Wet op het Centraal bureau voor de statistiek
Taken, bestuur, onafhankelijkheid, bronnen, geheimhouding en microdata.
- 04Tweede KamerOpen bron →
Memorie van toelichting Wet op het CBS
Uitleg van statistische onafhankelijkheid en inrichting.
- 05Tweede KamerOpen bron →
Memorie van toelichting bijzondere persoonsgegevens
Grondslagen en waarborgen voor gevoelige gegevens.
- 06Europese UnieOpen bron →
Verordening 223/2009 over Europese statistieken
Professionele onafhankelijkheid, kwaliteit en statistische geheimhouding.
- 07EurostatOpen bron →
Herziening Verordening 2024/3018
Nieuwe regels voor datatoegang, crisisrespons en het Europese statistiekstelsel.
- 08EurostatOpen bron →
European Statistics Code of Practice
Zestien beginselen, waaronder voldoende middelen, kwaliteit en geheimhouding.
- 09Europese UnieOpen bron →
Bindende domeinverordeningen
Initiële inventaris van Europese verplichtingen voor nationale rekeningen, bedrijven, sociale statistiek en prijzen.
- 10Europese UnieOpen bron →
AVG — Verordening 2016/679
Waarborgen en beveiliging voor statistische verwerking.
- 11CBSOpen bron →
Privacyverklaring
Huidige uitvoering van grondslagen, pseudonimisering, toegangsbeperking en betrokkenenrechten.
- 12CBSOpen bron →
ESS Peer Review Nederland 2022
Externe toets van het Nederlandse statistiekstelsel.
- 13Tweede KamerOpen bron →
KWINK-evaluatie CBS 2016–2020
Officiële evaluatie van doeltreffendheid, doelmatigheid en onafhankelijkheid, aangeboden met kabinetsreactie en rapportbijlage.
- 14Algemene RekenkamerOpen bron →
Toetsingskader algoritmes
Auditnorm; nadrukkelijk geen CBS-specifiek oordeel.
- 15Statistics EstoniaOpen bron →
Annual Report 2024
Beperkte internationale plausibiliteitscontrole; geen één-op-één benchmark voor Nederland.
PLAATS BINNEN STAATSKOMPAS
StatOS-60 is Staatsconcept C01.
Het scenario deelt de Staatskompas-methodiek met de andere projecten. Statistische bronnen, juridische dossiers en toekomstige stemgegevens blijven afzonderlijke domeinen.
PROJECT 01publieke referentieomgeving
Rechtlijn
Brongebonden dossieranalyse voor een begrensde strafrechtelijke voorroute. Alleen bevoegde mensen en uiteindelijk een onafhankelijke rechter beslissen.
Rechtlijn 0.30Bekijk Project 01PROJECT 16lopend onderzoeks- en ontwerpproject
Verweerlijn
Een burgergerichte juridische router die een brief, e-mail of vrije probleembeschrijving omzet in een controleerbaar conceptdocument.
integratiecontract 0.1Bekijk het planPROJECT 17onderzoeks- en ontwerpfase
Stemlijn
Onderzoek naar tien bindende burgerbesluiten per jaar, met vooraf getoetste vragen, geheime stemming en aantoonbare opvolging.
onderzoeksopdracht 0.1Bekijk het planDatagrens. Dossiers, uploads, zaaknummers, BSN, DigiD- en andere authenticatiegegevens, stemkeuzes, prompts, modeluitvoer, analyses en statistische microdata worden niet automatisch tussen projecten gedeeld.
BESLUITADVIES · VOLGENDE MIJLPAAL
Tel eerst iedere output, bron, rechtsgrond, uitzondering, menselijke minuut en externe euro.
Autoriseer daarna de drieketenpilot en het Nederlandse en Europese wetspad. Bouw via gecontroleerd dubbelbedrijf naar S4: drie vaste bestuurders plus 57 zichtbare uitvoerings-FTE-equivalenten. Schaal pas naar zestig nadat vier schaduwcycli, minimaal 95% autonome stabiele runs en onafhankelijke audits de ondergrens dragen.